حاجي قوشان، زادگاه مختوم قلي فراغی

*حاجي قوشان، زادگاه مختوم قلي ، بنيانگذار ادبيات كلاسيك تركمن
*بروجن-شهناز بيگي بروجني- كارشناس ارشد تاريخ

چكيده
مختوم قلي يا مخدوم قلي فراغي كه تنها 57 بهار زيست و تركمن ها وي را فردوسي تركمنان يا بنيانگذار ادبيات و شعر تركمن و قهرمان ملي خود مي دانند و گاه در ميان تركمن هاي گوكلان مقام قدسي يافته و چون آنان محبوب بوده و گاه نيز مستشرقان او را به جام جم تشبيه كرده ، در روستايي دور افتاده و كوچك به نام « حاجي قوشان » به دنيا آمده است، كه فرسنگ ها با پايتخت هاي ايران و تركمنستان فاصله دارد.
تاكنون دهها كنفرانس و كنگره و همايش و نكوداشت و آئين يادبود به افتخار اين شاعر نيك آئين و شوريده حال و مردم گرا و نغزگوي ايراني و تركمن در ايران و چند كشور ديگر برگزار شده است، اما حتي يك پژوهش ژرف و شايسته و درخور نام اين بزرگمرد در باره زادگاه او و مونوگرافي اين آبادي صورت نگرفته است .
حاجي قوشان يك روستاست، مانند هزاران روستاي ديگر اين مرز و بوم، اما مختوم قلي آمد و نام آن را در تاريخ جاودانه ساخت ؛ و اين تحقيق شتاب زده و كتابخانه اي به هدف شناخت زادگاه رازآلود او به رشته تحرير درآمده است. بحثي اجمالي در باره نام واژه ، سير تطور نام، وجه تسميه، جغرافياي طبيعي و انساني و تاريخ و آثار تاريخي و محل تولد مختومقلي از رئوس اين تحقيق تاريخي است.
كليدواژه: حاجي قوشان – گنبدكاووس - مختومقلي – تركمن - يموت.

مقدمه
درتاريخ تمدن و فرهنگ اسلام و ايران عزيز، روستازادگان در جريان سازي و تلاش براي تعالي كشور و دين و جامعه نقش كليدي و محوري داشته اند و با آن كه گاه آنان را با عناوين دهاتي و روستايي از دسترسي به حقوق خويش محروم نگاه داشته اند؛ اما نام اين مشاهير و نامداران همواره بر لوح زرين تاريخ ثبت شده است.
امام موسي كاظم(عليه السلام) در روستاي ابواء – بين مكه و مدينه و در كنار آرامگاه حضرت آمنه- چشم به جهان گشودند و بي شك باعث فخر همه روستائيان دو عالم هستند. روستازادگان تاريخ از حد و شمار بيرون اند: ابوعلي سينا، اهل روستاي افشنه بخارا؛ حكيم ابوالقاسم فردوسي، زاده دهي به نام پاژ در توس خراسان؛ فريدالدين عطار،شاعر شهيد ، اهل آبادي كدكن نيشابور؛ ناصرخسرو،متولد روستاي قباديان بلخ؛ سهروردي،افتخار روستائيان سهرورد زنجان.
در ميان معاصرين هم روستازادگان بسيارند: آيت الله سيدحسن مدرس، اهل دهكده سرايه كچو اردستان؛ ؛ علامه محدث نوري، زاده ده يالو در نور مازندران؛آيت الله محمدرضا گلپايگاني، اهل روستاي گوگد گلپايگان؛ آيت الله احمد جنتي، اهل روستاي لادان اصفهان؛ آيت الله اكبر هاشمي رفسنجاني، اهل ده نوق بهرمان رفسنجان؛حجت الاسلام غلامحسين اژه اي، وزير محترم اطلاعات، اهل روستاي اژيه كوهپايه اصفهان؛ دكتر محمود احمدي نژاد،زاده روستاي ارادان گرمسار؛ و مختوم قلي فراغي نيز در روستاي حاجي قوشان گنبد كاووس ديده به دنيا گشودند.
بدون ترديد، نام اين روستاها تا ابد در حافظه تاريخ خواهد ماند و در ذره ذره حوادث و رويدادهاي اين مرز و بوم حك مي شود و اين نخبگان و فرهيختگان هر سرزمين هستند كه سبب شهرت زادگاه خويش خواهند گرديد و گلستان نيز نام روستاي حاجي قوشان را هرگز از ياد نخواهد برد، چرا كه « نام » ها هستند كه به « جاي » ها شهرت و هويت و اعتبار مي بخشند.

موقعيت جغرافيايي روستا
روستاي حاجي قوشان از توابع دهستان آق آباد بخش مركزي شهرستان گنبدكاووس استان گلستان مي باشد، كه در موقعيت جغرافيايي 55 درجه و 22 دقيقه طول شرقي و 37 درجه و 26 دقيقه عرض شمالي قرار داشته و ارتفاع نسبي آن از سطح دريا 100 متر مي باشد.
اين روستاي جلگه اي در 28 كيلومتري شمال شرقي شهر گنبد كاووس واقع گرديده و رودخانه گرگان رود – رود دائمي استان گلستان با طول 253 كيلومتر، كه از رشته كوههاي قله بورون و گولوداغ با ارتفاع 800 متر سرچشمه گرفته و در روستاي ماهي به درياي خزر مي ريزد- از شرق آن عبور مي كند و بر سرسبزي و زيبايي روستا مي افزايد.(رودها و رودنامه ايران، 2/421-423).آب و هواي آن معتدل مايل به گرم مي باشد.(گيتاشناسي ايران، 3/417).

جمعيت و نيروي انساني
شش آمار مختلف از جمعيت اين آبادي در فاصله زماني 1329 تا 1385 ه.ش. وجود دارد، كه به ترتيب عبارتند از:
1.سرتيپ علي رزم آرا: سكنه 235 نفر.(فرهنگ جغرافيايي ايران، استان دوم، شهريور ماه 1329، 3/99).
2. سرشماري 1335ه.ش.: 743 نفر(376 مرد،367 زن).(گزارش مشروح سرشماري گرگان، تير ماه 1338، ص4؛ جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت، 194).
3. سال 1365ه.ش.: 850 خانوار و 4500 نفر.(فرهنگ جغرافيايي آبادي هاي ايران، 17/43).
4. سرشماري آبان ماه 1375ه.ش.: در 440 واحد مسكوني اين روستا 463 خانوار و 3152 نفر زندگي مي كردند.(سرشماري نفوس و مسكن شهرستان گنبد كاووس در سال 1375).
5. سرشماري آبان ماه 1385ه.ش.: 820 خانوار و 3717نفر(1797 مرد، 1920 زن).(سايت رسمي درگاه ملي ايران).
6. در سايت هاي محلي اينترنتي: 4200 نفر.(روزنامه همشهري، 15/2/1386).
منحني تغييرات جمعيتي اين دهكده بيانگر افزايش جمعيت قابل توجه و احتمال ارتقاء سياسي آن از روستا به شهرك يا شهر در هفت سال آينده است.
سواد: از 1260 نفر جمعيت 6 ساله و بيشتر آن در سال 1375ه.ش. (1291 مرد، 1329 زن) 1745 نفر (935 مرد،810 زن) باسواد هستند؛ يعني 66/60 % از نعمت سواد برخوردار بوده اند و 33/40 % بقيه كه 857 نفر (356 مرد،130 زن)مي باشند؛ بي سواد بوده اند.
از 3323 نفر جمعيت 6 ساله و بيشتر آن در سال 1385ه.ش.2627 نفر(1337 مرد، 1290 زن)باسواد و 696 نفر(260 مرد،436 زن) بي سواد هستند؛ يعني نرخ باسوادي به 79/06% افزايش يافته است.
اشتغال: از 2212 نفر (1079 مرد، 1133 زن) جمعيت 10 ساله و بيشترآن در سال 1375ه.ش.800 نفر (670 مرد، 130 زن) شاغل بوده اند؛ يعني نرخ اشتغال در آن 36/17% مي باشد.
مذهب و قوميت:تمام اهالي اين روستا از طايفه يموت ايل تركمن بوده و همگي اهل تسنن(مذهب حنفي) مي باشند.

وجه تسميه ( اتيمولوژي)
نام روستا در منبع و اسناد و مدارك و گزارش هاي گوناگون ، به چند شكل نوشته شده است:
1.حاجي قوشن. ( جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت،194).
2. حاجي قوشان.
3. حاجي قوش.(گزارش مشروح سرشماري گرگان،4).
4. آجي قوشان . ( تاريخ سياسي و اجتماعي تركمن ها، 249).
5. حاجي قومش.( اطلس گيتاشناسي استان هاي ايران،168).
6. هاجي قوشن.
7. حاجي قوشن دراز.
8. هاجي قوش.
9. حاجي قوش.(سايت هاي تركمني).
10.حاجي قاوشان.(قولي اف).
اين نام واژه جغرافيايي تركي- تركمني بوده و تركيبي از دو بن واژه حاجي/ هاجي+ قوشان / قوشن / قوش/ قاوشان / قومش مي باشد.
جزء نخست آن بي شك نمي تواند آجي ( به معناي تلخ) باشد و به دليل كثرت روستاهايي ترك يا تركمن نشين كه با اين كلمه – حاجي – آغاز مي گردند،مي توان به ضرس قاطع ادعا كرد بخش اول اين واژه « حاجي » است.
در ايران افزون بر 287 روستا وجود دارد ؛ كه همگي بخش نخست آنها حاجي بوده و در استان گلستان از اين نمونه بسيار ديده مي شود؛ از جمله:
1. حاجي گلدي 2. غفار حاجي 3. پيخي حاجي 4. صفر حاجي 5. آنه حاجي 6. اوركت حاچي 7. حاجي لر8. حاجي آباد 9. عوض حاجي 10. حاجي قليچ 11. حاجي بلخان 12. حاجي لر قلعه 13. پلي حاجي 14. ارتق حاجي 15. قول حاجي 16. حاجي تاجي 17. حاجي حسن 18. حاجي اللهيار 19. حاجي بيك(عليا و سفلي) 20. حاجي نظر 21. حاجي نبي گل 22. حاجي كلاته 23. نوده حاجي.
آبادي هايي كه بخشي از نام واژه آنها را بن واژه « قوش » تشكيل مي دهد، كم نيستند:
1. قوش كرپي 2. چاي قوشان ( بزرگ و كوچك) 3. قوشجان آّباد 4. قوشه سو 5. قوشه تپه6. قوش آغل 7. قوشابلاغ 8. قوشاجا 9. قوشاقلو 10. قوش بلاغ 11. قوشجه 12. قوش چاكر 13. قوش چاكر 14. قوشخانه 15. قوش قيه سي 16. قوشه 17. قوشه بلاغ 18. قوشه جه 19. قوشه خانه.
در باره معناي قوشان ، چند احتمال وجود دارد:
1. اين نام بر گرفته از نام قوش ، پرنده شكاري اخذ شده باشد؛ و حاجي قوشان يا حاجي قوش ، نام كسي بوده كه يا شكارچي و يا تربيت كننده اين حيوان بوده است. اسطوره شناسان آسياي مركزي احتمال اين كه « قوش » توتم تركمن هاي منطقه بوده، دور از ذهن نمي دانند.
2. قوشان يا قوشن ، همان قشون يا قوشون (واژه تركي) است(فرهنگ فارسي معين، 2/1878) و از يك سردار يا ساخلو يا مقام نظامي ايلي يا دولتي در اين مكان حكايت مي كند.
3. قوشان تغيير يافته واژه تاريخي و باستاني « كوشان » است و به دليل حضور اين قوم از روزگاران باستان در شمال شرقي ايران ، اين فرضيه كه نام هاي جغرافيايي قوچان خراسان و قوشان در گلستان در اصل كوشان بوده باشد، با مستندات تاريخي و زبان شناسي سازگاري بيشتري دارد.
4. واژه قوش در زبان مادي به معناي اسب پيشاني سفيد و مسابقه اسب دواني است (فرهنگ كردي بوركه اي،847) و به دليل قدمت مسابقات اسب دواني در مناطق تركمن نشين ، اين احتمال نيز قابل بررسي زبان شناسي مي باشد.
5. در تركي كلمه قوشان به معني سراينده و قوشاق به معني شعر است و عده اي قوشان را هم ريشه با قوسان / اوسان / اوزان، كه معناي سراينده و خواننده را دارد؛ دانسته و قوشان را مترادف با كلمه سراينده و قوشار را با شاعر مي دانند.
تاريخ و آثار تاريخي
به دليل واقع شدن روستا در شرق درياي تمدن ساز خزر و سابقه حضور تمدن هاي آسياي مركزي در آن، آثاري از عصر آهن تا دوره هاي تاريخي هخامنشي و اشكاني و ساساني ، كه تا پايان صفويه را نيز دربرمي گيرد؛ در اطراف آبادي ديده شده است.
چهار بناي تاريخي حاجي قوشان كه تاكنون در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است، عبارتند از:
1.تپه قره گرگ (به معناي گرگ سفيد). اين تپه در دو كيلومتري جنوب روستا و در ضلع جنوبي گرگان رود و بر روي تپه ماهورهايي به نام قزل قايه واقع شده است، 10 در 160 متر مساحت و 15 متر ارتفاع داشته و به شكل بيضي است. قطعات شكسته سفال و آجر به وفور در آن ديده شده و باستان شناسان آن را متعلق به عصر آهن تا دوره تاريخي دانسته اند.ظروف غير منقوش به دو رنگ خاكستري-سياه و نخودي، مشخصه عصر آهن است.(ايران در عصر آهن، 46).اين تپه باستاني به شماره 2719 در مورخه 22 تير ماه 1379ه.ش. در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است.
2. قولي تپه. اين تپه چهارگوش بوده و 400 متر طول و 250 متر عرض و 5 متر ارتفاع داشته و به آن قره قويلي يا قري جويلي هم مي گويند و در يك و نيم كيلومتري دهكده قرار گرفته است. تپه به صورت قلعه اي نسبتاً وسيع ، با چند برجستگي كوچك و بزرگ، كه در پيرامون آن خندقي هم به چشم مي خورد؛ بوده و آثار سفال هاي خاكستري و قرمز رنگ ظريف آن مربوط به عصر آهن و تاريخي و اواسط دوره اسلامي است. مردم محل اين تپه را « قولي بابا» ناميده و بر اين باورند كه مختومقلي در اين جا به دنيا آمده است. آجر هايي به ابعاد 10 در 4 در 40 سانتي متر در آن مشاهده شده است. تپه در 25 اسفند ماه 1379ه.ش. به شماره 3649 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است.
3. تپه گوگجه.در سه كيلومتري روستا و در ميان كشتزارها واقه شده و 200 متر طول و 100متر عرض و 6 متر ارتفاع داشته و نسبتاً مرتفع بوده و در جهت شرقي- غربي است. آثاري از سفالينه هاي قرمز و خاكستري رنگ عصر آهن و دوره تاريخي و هخامنشي در آن ديده شده و آن را از ديگر بناهاي باستاني استان گلستان متمايز مي سازد. تپه به شماره 3651 در تاريخ 25 اسفند ماه 1379ه.ش. در فهرست آثار ملي ايران ثبت گرديده است.
4. محوطه و تپه مرجاني. اين تپه پيش از تاريخي بوده و قدمت آن به هزاره هاي پنجم تا اول پيش از ميلاد نسبت داده مي شود و در يك كيلومتري شمال غربي روستا قرار دارد. تپه بيضي شكل بوده و 200 متر طول و 100متر عرض و دو متر ارتفاع دارد. سفال هاي منقوش قرمز رنگ آن از نوع سفال چشمه علي و سفالينه هاي خاكستري و قرمز ظريف تاريخي آن ، نشان از استقرار منطقه اي آباد در دوران هاي نخستين استقرار انسان در پيرامون درياي خزر دارد. اين تپه نيز مانند سه تپه ديگر، بر اثر دستبرد قاچاقچيان و دخل و تصرف روستاييان آسيب بسيار ديده است. اين بناي باستاني به شماره 3657 در تاريخ 25 اسفند ماه 1379ه.ش. در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است. (آثار ثبت شده ايران در فهرست آثار ملي ، 370).
5. قزل آلان يا مار سرخ ( ديوار بزرگ گرگان) كه طولاني ترين اثر معماري ايران باستان و پس از ديوار چين، دومين ديوار بزرگ قاره آسيا محسوب مي شود و با 300 كيلومتر طول ؛ در دشت گرگان و گنبدكاووس قرار دارد و به نام هاي سد سكندر، سد انوشيروان، سد فيروز شهرت داشته بخشي از آن در مزارع اطراف روستاي حاجي قوشان ديده مي شود. اين اثر منحصر به فرد تاريخي دوره ساساني به شماره 2345 در مورخه 29 تير ماه 1378ه.ش. در فهرست آثار ملي كشور ثبت شده و به زودي در فهرست ميراث جهاني نيز ثبت خواهد شد.
بناي روستا به دليل آنكه چادر نشين بوده است، فاقد اثر به جاي مانده قبل از عصر قاجار است و از زمان روي كار آمدن آغامحمد شاه قاجارتا امروز هميشه مسكوني بوده است.

زادگاه مختوم قلي تركمن
مختوم قلي (مخدومقلي) فراغي، بنيانگذار ادبيات نوين و كلاسيك تركمن، از تركمنان گوگلان و يموت ، در سال 1146 يا 1147 يا 1153 هجري قمري/ 1112 هجري شمسي / 1733 ميلادي چشم به جهان گشود. در باره محل تولد وي چند فرضيه وجود دارد:
1. سيد علي ميرنيا معتقد است كه محل زندگي نياكان مختوم قلي در « گركز » جرگلان بوده و بعداً به دشت اتك شهرستان درگز انتقال يافته اند. مخدوم قلي در سال 1112 ه.ش. در اتك زاده شده و پرورش يافته است، چنان كه خود شاعر در قطعه شعري كه با مطلع « دوستلارا دوستم، هرياندا، جاندان شيرين سويگلي دور / جان كبي پنهان جهاندا، عالمه هم بلگيلي دور» آغاز مي شود، در بيت آخر مي سرايد: « بيلماين سورانلاره دينگ، غريب آديمزي آميدينگ / اصليم گركز يورديم اتك آديمدا مخدوم قلي دور » ؛ يعني: « به آنهايي كه از هويت من سؤال مي كنند ، بگوئيد اصليت من گركز است و موطنم اتك ، كنار رود اترك و نامم مخدوم قلي است.» ( ايلات و طوايف درگز، 2/202-203؛ تركمن هاي ايران، 355)).
2. برخي نيز ناحيه « گينگ جاي » يا « گينگ چاي » در شهرستان مراوه تپه را زادگاه وي مي دانند.
3. گاهي نيز گركز در بخش جرگلان شهرستان بجنورد ، مركز استان خراسان شمالي ، به عنوان مسقط الراس وي شمرده مي گردد.
4. امين گلي مكاني به نام « دره كور قوجا» را زادگاه وي دانسته است.(تاريخ سياسي و اجتماعي تركمن ها، 305).
5. حميده محمد نيازي در رمان خود به نام مختوم قلي بدون هيچ سند و مدركي « قولي دفه آجي قوشان » را پيشنهاد مي نمايد. با توجه به اعتقاد راسخ اهالي متدين حاجي قوشان و وجود آثار كلبه محل تولد مختوم قلي و تپه باستاني قولي بابا و اسناد قاجار ، اين احتمال كه حاجي قوشان زادگاه وي باشد، بيش از ديگر فرضيه ها ، به حقيقت نزديك تر مي باشد. البته شايان ذكر است كه مختوم قلي فراغي درسال 1193 يا 1198 ه.ق. / 1176 ه.ش. / 1790م. در « چشمه آباساي » دار فاني را وداع گفته و در روستاي آق تقه/آق توقاي ( تپه سفيد) از توابع شهرستان مراوه تپه استان گلستان به خاك سپرده شد و آرامگاهش به عنوان مهمترين زيارتگاه تركمنان جهان محسوب مي گردد.
گرچه روستاي حاجي قوشان به عنوان منطقه ويژه گردشگري معرفي شناخته شده است، اما به نظر مي رسد تنها راه برون رفت از محروميت آن ارتقاء سياسي روستا و تبديل به شهر مي باشد.


منابع و ماخذ:
1.معيني، اسدالله(1344).جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت.تهران: شركت سهامي كتاب.
2. گلي، امين(1366). تاريخ سياسي و اجتماعي تركمن ها. تهران: نشر علم.
3.صفي زاده بوركه اي(1380).فرهنگ بوركه يي كردي فارسي.تهران:پليكان.
4. معين، محمد(1382).فرهنگ فارسي معين.تهران: سي گل،6 جلد.
5. پازوكي، ناصر و عبدالكريم شادمهر(1384).آثار ثبت شده ايران در فهرست آثار ملي. تهران: سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري كشور.
6. مدودسكايا (1384).ايران در عصر آهن، ترجمه علي اكبر وحدتي.تهران: پژوهشكده باستان شناسي.
7. بختياري، سعيد(1383).اطلس گيتاشناسي استان هاي ايران.تهران: مؤسسه گيتاشناسي.
8. ميرنيا، سيدعلي(1362).ايلات و طوايف درگز.مشهد:بي نا.
9. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (1370).فرهنگ جغرافيايي آبادي هاي ايران.تهران:سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح،جلد 43.
10. بيگدلي، محمدرضا(1369).تركمن هاي ايران.تهران: پاسارگاد.
11. جعفري، عباس(1369).گيتاشناسي ايران.تهران: مؤسسه گيتاشناسي.
12. جعفري، عباس(1384).رودها و رودنامه ايران.تهران: مؤسسه گيتاشناسي، چاپ سوم.
13. رزم آرا، علي(1329).فرهنگ جغرافيايي ايران،استان دوم.تهران: بي نا.
14. مركز آمار ايران(1338).گزارش مشروح سرشماري گرگان.تهران: مركز آمار ايران.
15. جرجاني، مسعود(1377).يادنامه مختومقلي فراغي.گرگان: انتشارات مختومقلي.
16. ايري، مايسا(1362). تاريخ و فرهنگ تركمن. گرگان: مختومقلي.

برگرفته: سایت دانشجویان ترکمن